SALTIKOV ŞÇEDRİN – BÜYÜKLERE MASALLAR

MERHABALAR,

Sizlerle daha önce  Rus edebiyatının en büyük yergi ustalarından sayılan Şçedrin’in “GOLOVLEV AİLESİ”ni paylaşmıştım. Sırada yazarın Çar sansüründen kurtulmak adına, masal formatında yazdığı, toplum ve sistem eleştirileri içeren ve 27 masaldan oluşan kitabını paylaşmak istiyorum.

ARKA KAPAK

Büyüklere Masallar, Saltıkov Şçedrin'in sanatsal yaratıcılığının son on yılının ürünleridir. Ve onun en popüler olmuş yapıtıdır. Birkaçı dışında hemen hepsi 1883-1886 yılları arasında yazılmıştır. Şçedrin'in masal yazmaya başlamasının nedeni, yalnızca bir edebiyat türü olarak masalı denemek istemesi değil; Rusya'da gericiliğin alabildiğine azgınlaştığı o dönemin koşullarında masalın, ilerici sanatsal aktivitenin bir aracı olması ve Çar sansürünün uygulamasını zorlaştırmasıydı.

Şçedrin'in zengin düşsel içerikli masalları herkesin kolayca anlayabileceği bir dilde yazılmıştır. Yazar halk öykülerinden, destanlarından, söylencelerden, atasözlerinden, basit insanların konuşmalarından geniş ölçüde yararlanmıştır. Folklorik öğelerin bolluğuna rağmen, bütün olarak bakıldığında Büyüklere Masallar ne kompozisyon, ne konu yönünden geleneksel folklor şemalarının yinelenmesi değildir ve halk öykülerine benzemezler. Burada tıpkı Puşkin'in ya da Andersen'in masallarında olduğu gibi, sanatçının halk yaratıları üstündeki zenginleştirici etkisi söz konusudur.

KİTABA DAİR;

Kitabın içeriğindeki öykülerin tamamına blogda yer vermek  tek bir posta sığmayacağından bazı masallarda da benzer mesajlar sıklıkla verildiğinden kitapta yer alan 27 masaldan en çok dikkatimi çeken birkaç tanesini özetlemek istiyorum.

Vicdan Kayboldu (S.9 - 22, Kitabın İlk Öyküsü)

Vicdan ortadan kaybolur. Ancak insanlar bu durumdan rahatsız olmak bir tarafa vicdanın yokluğunun verdiği özgürlük ve mutluluğa çarçabuk alışırlar. Yerlerde ayaklar altında gezinene paçavraya dönene Vicdan’ı ilk olarak ayyaş bulur. Onu içki parasına çevirmek maksadıyla alır almaz, geçmişi ve yaptığı hatalar gözünün önüne gelir. Elektrik çarpmışa döner.

Ayyaş Vicdan’dan kurtulmak için onu meyhaneci Prohoriç’in eline bırakır. Neye uğradığını anlamayan meyhaneci ayyaşların çocuklarının ekmek parasını almamak için herkesi meyhaneden kovar. O gece rahat bir uyku çekerken tek kapik kazanamadıklarından rahatsız olan karısı adamın elinden Vicdan’ı semt pazarında Semt Komiseri Lovets’in cebine koyuvermiş. Köylülerden haraç alan onların mallarına kendini ortak gören ve eve çuvallar dolusu erzakla dönen Komiser bir anda değişir. Hatta doyurması için eve karısına kentin dilencilerini de getirir.

Karısı kocası uyuyunca cebinde Vicdan’ı bulur. Ondan kurtulmak için Vicdan’ı zarfa koyup Yahudi Samuel’ gönderir. Samuel de zarfı değiştirip Vicdan’ı hayır kurumuna bağışlar. Orada da barınamayan Vicdan kıt kanaat geçinen bir esnafa sığınır. Esnafın da Vicdan için yeri yoktur. Vicdan esnaftan kendisini yeni doğan bir Rus yavrusunun kalbine koymasını ister.

“Şimdi küçük yavru büyüyor; onunla birlikte yüreğindeki vicdan da büyüyor. Küçük çocuk büyüyüp koca adam olduğunda, vicdan da büyümüş olacak. Ve o zaman haksızlıklar, aldatmacalar, zorbalıklar yok olacak; çünkü o zaman vicdan çekingen olmayacak ve her şeye dilediği düzeni verebilecek.” (Sayfa 22)

Bilge Kayabalığı (S.33 - 39)

ÖZET

Ana babası çok akıllı olan bir kayabalığı vardır. Ana baba kayabalıkları yıllarca turna balığına yem olmadan, insanların çorbalarına girmeden yaşayıp gitmektedirler. Genç kayabalığı nereye baksa tehlikeleri görmektedir gözü. Yengecin kıskacı, turna balığının dişleri onu korkutmaktadır. İhtiyar kayabalığı bir gün genç kayabalığına nasıl balık çorbası olmaktan kurtulduğunu anlatır. O günden sonra genç balığının korkusu daha da büyür.

Kendine kayaların arasında sadece kendinin sığabileceği bir yuva yapar. Avlanmaya kimsenin olmadığı saatlerde çıkar. Sürekli yakalanma korkusu yaşayıp dururken; her gün kovuğunda yaşadığına şükreder durur. Böylece yaşlanıp gider.

Bir süre sonra kendine Bilge kayabalığı demeye başlar. Bilge kayabalığı bir taraftan yaşadığına sevinirken bir yandan da diğer kayabalıkları bana nasıl bu kadar yaşadığımı neden sormuyorlar diye hayıflanmaktadır. Ancak kayabalığı çevresinde kimseciklerin kalmadığını,  yalnız kaldığının da farkına varır. Ölüm korkusuyla, ne aile kurabilmiş; ne de arkadaş edinmiştir. Öylece kovuğunda ölümü bekler.

“Ona ne oldu? Turnabalıklarına mı yutuldu, yengece mi makaslandı, kendi eceliyle öldü de suyun yüzüne mi vurdu? Bunları ne gören, ne bilen var. Ama kendi kendine ölmüş olması çok olasıdır. Hastalıklı ve ölmekte olan kayabalığını yutup da ne yapsın turnabalığı? Ve kim ne yapsın, onun bilgeliğini.” (Sayfa 39)  

ALINTILAR

“Ancak onun böyle kıyıcı olması kendi isteğiyle değildir. Karışıkça bir yapısı vardır çünkü kurdun: etten başka bir şey yiyebilmesi olanaksızdır. Kendisine etli yemekler sağlayabilmesi için de can almaktan başka bir yolu yoktur. Sözün kısası, o, cinayet işlemek ve haydutluk yapmak zorundadır.” Zavallı Kurt (S.47 - 54)

“Bir hayvan olarak’ dermiş Aslan: “Tarihe geçmek hiç iyi bir şey değildir! Tarih yalnızca büyük kan dökmelere değer verir, küçükleri ise aşağılayarak anar!” (Sayfa 70)

“Akbalığı tutmuşlar, içini temizlemişler (Yalnızca üremesine yarayacak organlarını bırakmışlar) ve kuruması için güneşe asmışlar: Bırak kurusun güneşte! Üçüncü gün Akbalığın karın derisi buruşmaya başlamış, kafası kurumuş, beyni havalanıp gevşemiş. Ve akbalık böylece yaşamaya başlamış.

“Ne güzel” diyormuş durmadan, “İyi ki bütün bunlar başıma geldi. Artık benim ne fazla fikrim ne de fazla vicdanım var. Ve ne de bunlara benzer şeylerim olacak. Bendeki gereksiz her şeyi havalandırdılar, temizlediler, kuruttular ve bundan sonra ben artık kendi yolumda kolay ve sakin adımlarla yürüyebilirim!” (Sayfa 83)

“Hayatta birinci derecede rol oynayan şey iyiliktir… Kötülük ise yanlışlıkla karışmıştır hayata. Hayat gücü, her zaman için iyiliğin içinde bulunur. Zaten hayatın iyilik gibi güven verici bir yanı olmasaydı, tarih de olmazdı. Hem hiç düşündün mü şu tarih denilen şeyin özü nedir? Tarih, özgürlüğün öyküsüdür; iyilikle mantığın, kötülükle kafasızlığa karşı kazandığı zaferin öyküsüdür.” (Sayfa 112)

“Havla dostum, havla”demiş, bugün çevresinde iyi etki bırakmak isteyen insanlar bile köpek gibi havlamak zorundalar.” (Sayfa 186)

“Varsıl İvan esner, haç çıkarır, yoksul İvan’a bakar acırmış. Sonra da: “Ne tuhaf şu dünyanın hali! dermiş. Sürekli çalışan, üreten adamın sofrasında bayram günleri bile yavan lahana çorbası bulunurken, işi gücü yatıp dinlenmek olanların sofrasında yalnızca bayram günleri değil, sıradan günlerde bile çorbalar etsiz olmuyor. Bu neden böyle acaba?” (Sayfa 195)

KİTAPTAN NOTLAR

Daha önce yazarın Golovlev Ailesini okumuş ve paylaşmıştım. Büyüklere Masallar yazarın 27 masaldan oluşan kitabı. Daha önce de belirttiğim üzere dönemin baskıcı rejiminin sansürlerinden kurtulmak, ve sistemi de eleştirmek adına yazar masal tarzını seçmiş. Kitapta yer alan her bir kahraman o dönemde olduğu gibi günümüzde de karşılığını bulmakta. Ölmemek aslında hiç yaşamayan Bilge Kayabalıkları, Vicdanını üç kuruşa satan insanlar, zalim yöneticiler.

Kitapta 27 masal ardı ardına okunurken; bazılarının konularının benzer hatta aynı olması masallar ilerledikçe biraz sıkıcı bir hal almış. Bence başlayıp bitirmek yerine parça parça okunursa; daha keyifli okuma olur diye düşünüyorum.

Yazarın yergi dilindeki başarı tartışılmaz. Ancak kitaba eklenmiş olan dipnotlar masalların anlaşılmasını kolaylaştırmış. Bu konuda yayınevini başarılı buluyorum.

YENİ OKUMALARLA GÖRÜŞMEK ÜZERE...

MURATHAN MUNGAN – LAL MASALLAR

MERHABALAR; 

Çok sevdiğim bir yazar ve şairin şiir tadında, masal tadında bir kitabını paylaşmak istiyorum sizlerle...

“Anlatsam inanmazlar oğul, masal derler; Masala inanmazlar, masalı yalnızca dinlerler, sanki hakikati bilirmiş gibi,

sanki hakikatin sırrına ermiş gibi,

masala inanmayan gerçeğe inanır mı?” (Sayfa 47)

İlk göreve başladığım yıllarda tüm kitaplarını set olarak aldığım yazarlardan biridir Murathan Mungan. O dönemde köy köy gezen kitapçılar çok taksitlere bölerek satarlardı kitapları. Sayelerinde Yaşar Kemal, Sait Faik, Cezmi Ersöz set halinde arz- ı endam eder kitaplığımda. Kitaplığıma baktığımda fark ediyorum ki, o dönemlerde okuduğum kitaplarla ilgili -10 yıl öncesinden bahsediyorum- not almadığım için blogumda pek yer almamaktalar. Ara ara tekrar okuyup, yer vereceğim blogumda.

Murathan Mungan ile başlamak istiyorum. Lal Masallar ilk kez Remzi Kitabevi tarafından 1989 yılında yayımlanmış. Benim elimdeki Metis Yayınevi tarafından 2003 yılında yayımlanmış dokuzuncu basımı. Kitap kapağı Mustafa Ata tarafından hazırlanmış. Kitaba da çok yakışmış.

Lal Masallar üç masaldan oluşmakta. Masal dediysem; “büyüklere masallar”. Masalları “LAL” yapan da lal olan kahramanları.

 İlk Masalımız; Azer İle Yadigar.

“Haklısın o uçurumun sesi kulakla duyulmaz. Yürekle duyulur. Nasıl ki gözler sade bir kez görür, ondan gayrı hep yürek görürse, işte o misal sade yürek duyar. Aslında her uçurum konuşur kızım, her uçurum…”(Sayfa 14)

“Her yürek ses veren bir uçurumdur zaten. Belki kendi yüreğine dayanır kulağın. Duyarsan eğer, sahiden duyarsan, bundan sonra daha iyi olursun. Kendi hayatına ermiş olursun. Lakin herkes kendi uçurumunu yüreğinde taşır kızım.” (Sayfa 15)

Masalımız, Osmanlı mülkünde, Yörüklerin, Afşarların, Türkmenlerin, cümle konar-göçer aşiretlerin yaşadığı, diyar diyar gezip dolaştığı devirlerde geçmektedir. Oba beyinin tek oğlu, saz üstadı Azer’in gurbete çıkmak istemesiyle başlar hikâyemiz. Gurbette Deli Türkmen’in dili lal, yüzü peçeli güzeller güzeli kızı Yadigar’ın dilini çözmesi ve peçesini açmasıyla devam eder. 

İkinci masalımız; Muradhan ile Selvihan ya da Bir Billur Köşk Masalı

Sırça Köşk’ün beyinin güzeller güzeli biricik kızı Selvihan’ın Semah esnasında bir ovayı lal eden hançer gibi bir delikanlıyı Muradhan’ı görmesiyle başlar her şey. 

“Semah göç tutmak gibiydi. Bir yurttan sökün etmek gibiydi. Uzun yollar, uzun diyarlar, ulu sevdalar gibiydi. (Dünya mı gurbetti? ahiret mi?) Hayat gibiydi semah. Tüm bir hayat. Hiç bitmesin istiyordu Selvihan. Uzasın, uzasın ta ki kendi de semah dönebilecek ermişliğe  erginliğe erdiğinde ve kendi giysilerinin kıvrımlarında da aynı gümüş ırmağı yatak değiştirdiğinde… İşte o zaman yıkanmış olacaktı yüreği kendini tutan kalelerinden, burçlarından, yalçın siperlerinden; Kurtulmuş olacaktı bukağılarından, zincirlerinden… İşte o zaman” (Sayfa 57)

“Hepsinden de ulu olsa sevdam, Ferhat kadar güçlü değilim, dağları delemem senin için, gürzüm yumruğumda değil, yüreğimdedir. Ve de yüreğim kendi dağını delmektedir.”
“Mecnun kadar engin değilim. Çölleri, serapları sığdıramam yüreğimin ıssızına. Diyar diyar dolaşıp seni aramak istemem. Benim gurbetim ve diyarlarım yüreğimdedir.”
“Kerem kadar abdal değilim, seni türkülerde arayıp bulmak istemem. Lal dilimi yetiremem türkülere, benim türkülerim yüreğimde uğuldar.”

“Ne Ferhat gibi dağı delince kavuşayım isterim,

“Ne Mecnun gibi suretini unutana dek seraplara sevdalanayım isterim,

“Ne de Kerem gibi diyar diyar dolaşıp türkülerle yaşlanayım isterim,

“Her üçü de sevdalarını unutana dek sevmişlerdir. Oysa ben unutmak istemem. Seni unutup da serapları, suretleri, türküleri sevmek istemem. Ben seni sevmek isterim. Olduğun gibi seni. Görerek, işiterek, dokunarak, birlikte yaşayarak sevmek isterim.”(Sayfa 69)

Konusu son derece klasik olmakla birlikte yazarın şiirsel anlatımı masalın güzel bir tat bırakmasını sağlamış.

Son masalımız ; Ulak ile Sadrazam…  Son masal anlatış biçimi ve konusu bakımından benim en sevdiğim masal olduğu için daha uzun yer vermek istiyorum.

Osmanlı Sarayı’na konuk oluyoruz bu defa. Fatih Sultan Mehmet’in son seferine çıkıyoruz. Masal kendi içinde de 3 bölüme ayrılmakta.

Birinci Remil’de sefere çıkan ve seferin yönünü herkesten gizleyen padişah anlatılmakta.

“Babaların oğullarını boğdurduğu, oğulların babalarını zehirlediği bir imparatorlukta ölüm, kimin, ne zaman kapısını açacağını bilmeyen karanlık bir kutuydu.” (Sayfa 76)

“Zehrin iktidarda olduğu bir iktidar haritası vardı demek tahtların ve toprakların üzerinde.” (Sayfa 78)

İkinci Remil’de Hünkar Çayırı’nda ölen Padişahın ölümünün yeniçeriden gizlenerek İstanbul’a getirilmesi anlatılmakta. Tabi ki en vurucu kısımlar Sadrazamın ölümü gizlemek için yaptığı planlar. Ardından tahta çıkacak olan şehzadenin saraya çağrılması sırasında Sadrazam’ın karar verme çabası. İki şehzadeye gönderilen iki Ulak.  Cem Sultan’a gönderilen Lal Ulak’ın Sadrazam’a duyduğu derin muhabbet ve sadakat.

Üçüncü Remil’de söz Lal Ulak’a bırakılmakta.

“…imparatorluğun töresi gereği, gizli işlerin ulakları laldi. Oysa benim ulaklığımda, ihanete giden yolları kapatan şey, dilsizliğim değil, kalbimdi.” (Sayfa 112)

“Koynumda mektubunuzu taşıyorum. Bana emanet edilmiş bir kalp gibi taşıyorum. Atımın rüzgarında yol alırken konuşuyorum sizinle. Yol arkadaşlığı yapıyorsunuz bana. Hız veriyorsunuz, cesaret veriyorsunuz.” (Sayfa 115)
...
“Doğan, zalimlerin kuşudur. Avcı ve cellat bir kuştur. Mektup taşıyan posta güvercinlerini gökyüzünde avlayıp parçalamak için özel olarak eğitilir. Öteden beri doğan, güvercinleri ve ulakları korkutur.” (Sayfa 116)

KİTAPTAN NOTLAR;

Başlangıçta da belirttiğim üzere; kitabımız üç masaldan oluşmakta. Ve bu masallar da halk masallarının pek çok özelliğini yansıtmakta. Göze çarpan ilk özellik uzun girizgâhlar ve bol tasvirler. Tabi ki girizgahlar “Bir varmış, bir yokmuş.. “ gibi değil yazarın kendi üslubunca. Yine halk masallarında sıkça kullanılan “bir, üç ve yedi” rakamı kitapta bolca yer kaplamakta.

Azer Oba beyinin tek oğludur, Selvihan ve Yadigar da babalarının tek evlatlarıdır. 3. Masal 3 remilden oluşmaktadır. Selvihan ve Muradhan masalında Murathan 7 surete 7 hayale bölünmektedir.

Masallarımıza gelince konuları klasik olmakla beraber; yazarın şiirsel üslubu masalları okunur kılmakla beraber güzel bir tad bırakmakta. 3 masalı da beğenmeme rağmen 3. Masalın kurgusunu ve işleniş biçimini daha çok beğendim diyebilirim. Özellikle yazar Lal Ulak’ın at sütünde olduğu bölümdeki ritmi çok iyi yakalamış. Gözümü kapasam nal seslerini duyacakmışım gibi hissettim.

ŞAİRİN ROMANI benim en etkilendiğim kitaplardan biridir. Hala başucumda durur. Ara ara açıp sevdiğim bölümlerini tekrar tekrar okurum. LAL MASALLAR da beni hayal kırıklığına uğratmayan, şiir gibi bir kitap oldu. Şiddetle tavsiye olunur..

YEPYENİ KİTAPLARLA GÖRÜŞMEK DİLEĞİYLE...